Wees genereus

يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ قُلْ مَا أَنفَقْتُم مِّنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّـهَ بِهِ عَلِيمٌ

 

mā ˈanfaqtum min ḫayrin fa-li-l-wālidayni
wa-l-ˈaqrabīna wa-l-yatāmā wa-l-masākīni wa-bni s-sabīli

 

Zij vragen jou wat zij als bijdrage moeten geven. Zeg: “Wat jullie aan goeds geven als bijdrage, is bestemd voor de ouders en de verwanten en de wezen en de armen en de reiziger zonder proviand.” En wat jullie aan goeds doen: voorwaar, Allah is daarover Alwetend.

 

al baqara 2, 215

  • 18 februari 2020

Reden van openbaring

Een metgezel van de profeet Mohammed (vzmh), genaamd ‘Amr b. al-Jamuh, kwam bij de profeet (vzmh). Hij beschikte over veel geld en vroeg de profeet (vzmh) aan wie hij dit kon geven. Hierop werd het vers geopenbaard.[1] Een andere overlevering vertelt dat er een man naar de profeet Mohammed kwam (vzmh) en hem vertelde dat hij een dinar[2] had. De profeet Mohammed (vzmh) zei daarop: ‘Maak er zelf gebruik van’. Vervolgens liet de man weten dat hij nog een dinar had en de profeet (vzmh) zei: ‘’Geef hem aan je familie.’’ De man ging door met zeggen dat hij nog dinars had, waarop de profeet (vzmh) hem zei dat hij ze die in volgorde moest geven aan zijn knecht, ouders, verwanten en dat hij de laatste dinar moest spenderen op het pad van Allah.[3]

Volgens ibn Jurayj en andere wetenschappers handelt dit vers over de vrijwillige aalmoes (sadaqa) en niet over de verplichte zakat.[4] Zij komen tot die conclusie omdat het niet toegestaan is om de verplichte zakāt te geven aan de ouders en dit vers spreekt daar net wel over. De bijdragen uit dit vers kan je dus niet begrijpen als de zakāt. Men dient zijn ouders op elke manier te helpen. Het maakt hierbij niet uit of ze moslim zijn of niet. Allah zegt: ‘’En Wij bevolen de mens (goedheid) jegens zijn ouders. Zijn moeder heeft hem immers in grote zwakheid gedragen en totdat hij gespeend werd waren het nog twee jaar. Wees daarom Mij en jouw ouders dankbaar. Tot Mij is de terugkeer. Als zij er echter bij jou op aandringen aan Mij metgezellen toe te voegen, waarvan jij geen kennis hebt, gehoorzaam hun dan niet. En ga in de wereld behoorlijk met hen om en volg de weg van wie zich schuldbewust tot Mij wendt. Daarna zal tot Mij jullie terugkeer zijn. Ik zal jullie dan meedelen wat jullie aan het doen waren.’’[5]Ibn Kathir legt uit dat men al het goede behoort te doen voor zijn ouders en hen moet gehoorzamen, behalve als ze hem opdragen om iets anders dan de islam te volgen. Dan gehoorzaamt hij hem enkel hierin niet, maar wel in de overige zaken die niet aan het geloof gekoppeld zijn.[6]

Wie heeft het meeste recht heeft op de bijdragen? Fakhr al-Dīn al-Rāzī gaat daarop in. Allereerst zijn het je ouders want zij hebben na God de meeste rechten over jou. Vervolgens komen de verwanten die het dichtst bij je staan, enzoverder. Men kan zich afvragen waarom de verwante familieleden in die rij staan vermeld. Fakhr al-Dīn al-Rāzī geeft daar meerdere antwoorden op, onder ander dat verwanten elkaar vaak ontmoeten. Als het ene familielid rijk is en het andere arm wordt dat onderscheid het best in de familie gezien. Het is dan ook niet meer dan normaal dat zij elkaar helpen.[7]  Al-Qusharyī voegt er deze bedenkingen aan toe. De mensen die Gods dienaren zijn, wisten dat zij niks konden doen zonder het bevel van hun Heer. Het dienaarschap betekent dat een dienaar wacht op de bevelen van zijn Heer. De opsomming in het vers impliceert ook een rangorde.[8]

Het vers sluit af met de woorden: ‘’Het goede dat jullie doen daarover is Allah wetend.’’ Met ‘het goede” wordt hier niet enkel geld bedoeld, maar elke soort goedheid.[9]

 

[1] Abū ‘Abd Allah al-Qurtubī, al-Jāmī’ li al-Ahkām al-Qur’ān. Caïro, Dār al-Kutub al-Misriyya, 1964, d. 3, p. 36.
قَوْلُهُ تَعَالَى: يَسْئَلُونَكَ إِنْ خَفَّفْتَ الْهَمْزَةَ أَلْقَيْتَ حَرَكَتَهَا عَلَى السِّينِ فَفَتَحْتَهَا وَحَذَفْتَ الْهَمْزَةَ فَقُلْتَ: يَسَلُونَكَ. وَنَزَلَتِ الْآيَةُ فِي عَمْرِو بْنِ الْجَمُوحِ، وَكَانَ شَيْخًا كَبِيرًا فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ مَالِي كَثِيرٌ، فبماذا أتصدق، وعلى من أنفق؟ فنزلت” يَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ”.

[2] Een muntstuk

[3] Abū al-Faraj ibn al-Jawzī, Zād al-Masīr fī ‘ilm al-Tafsīr. Beiroet, Dār al-Kitāb al-‘Arabī, 1422 h., d. 1 p. 180.
رسول الله بماذا نتصدق، وعلى مَن ننفق؟ فنزلت هذه الآية. رواه أبو صالح عن ابن عباس.

(97) والثاني: أن رجلاً قال للنبي صلّى الله عليه وسلّم: إِن لي ديناراً، فقال: «أنفقه على نفسك» ، فقال: إن لي دينارين، فقال: «أنفقهما على أهلك» ، فقال: إن لي ثلاثة، فقال: «أنفقها على خادمك» ، فقال: إن لي أربعة، فقال: «أنفقها على والديك» ، فقال: إن لي خمسة، فقال: «أنفقها على قرابتك» ، فقال: إِن لي ستة، فقال: «أنفقها في سبيل الله، وهو أحسنها» ، فنزلت فيه هذه الآية، رواه عطاء عن ابن عباس.

[4] A. al-Qurṭubī, al-Jāmī’ li al-Ahkām al-Qur’ān, d. 3, p. 37.

وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ وَغَيْرُهُ: هِيَ نَدْبٌ، وَالزَّكَاةُ غَيْرُ هَذَا الْإِنْفَاقِ، فَعَلَى هَذَا لَا نَسْخَ فِيهَا، وَهِيَ مُبَيِّنَةٌ لِمَصَارِفِ صَدَقَةِ التَّطَوُّعِ، فَوَاجِبٌ عَلَى الرَّجُلِ الْغَنِيِّ أَنْ يُنْفِقَ عَلَى أَبَوَيْهِ الْمُحْتَاجَيْنِ مَا يُصْلِحُهُمَا فِي قَدْرِ حَالِهِمَا مِنْ حَالِهِ، مِنْ طَعَامٍ وَكِسْوَةٍ وَغَيْرِ ذَلِكَ. قَالَ مَالِكٌ، لَيْسَ عَلَيْهِ أَنْ يُزَوِّجَ أَبَاهُ، وَعَلَيْهِ أَنْ يُنْفِقَ عَلَى امْرَأَةِ أَبِيهِ، كَانَتْ أُمَّهُ أَوْ أَجْنَبِيَّةً، وَإِنَّمَا قَالَ مَالِكٌ: لَيْسَ عَلَيْهِ أَنْ يُزَوِّجَ أَبَاهُ لِأَنَّهُ رَآهُ يَسْتَغْنِي عَنِ التَّزْوِيجِ غَالِبًا، وَلَوِ احْتَاجَ حَاجَةً مَاسَّةً لَوَجَبَ أَنْ يُزَوِّجَهُ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمْ يُوجِبْ عَلَيْهِ أَنْ يُنْفِقَ عَلَيْهِمَا. فَأَمَّا مَا يَتَعَلَّقُ بِالْعِبَادَاتِ مِنَ الْأَمْوَالِ فَلَيْسَ عَلَيْهِ أَنْ يُعْطِيَهُ مَا يَحُجُّ بِهِ أَوْ يَغْزُو، وَعَلَيْهِ أَنْ يُخْرِجَ عَنْهُ صَدَقَةَ الْفِطْرِ، لِأَنَّهَا مُسْتَحَقَّةٌ بِالنَّفَقَةِ وَالْإِسْلَامِ.

[5] Koran, hoofdstuk 31, vers 14-15.

[6] Isma’īl, Ibn Kathīr, Tafsīr al-Qur’ān al-‘Adhīm. Riyad, Dār Ṭayyiba li al-Nashr wa al-Tawzī’, 1999, d. 6, p. 337.
وَقَوْلُهُ: {وَإِنْ جَاهَدَاكَ عَلى أَنْ تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُمَا} أَيْ: إِنْ حَرَصَا عَلَيْكَ كُلَّ الْحِرْصِ عَلَى أَنْ تُتَابِعَهُمَا (1) عَلَى دِينِهِمَا، فَلَا تَقْبَلْ مِنْهُمَا ذَلِكَ، وَلَا يمنعنَّك ذَلِكَ مِنْ أَنْ تُصَاحِبَهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا، أَيْ: مُحْسِنًا إِلَيْهِمَا، {وَاتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنَابَ إِلَيَّ} يَعْنِي: الْمُؤْمِنِينَ، {ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} .

[7] Fakhr al-Dīn, al-Rāzī, Mafātīh al-Ghayb. Beiroet, Dar-Ihya Turath al-Arabi, 1998, d. 6, p. 382.

بَلْ لَا بُدَّ وَأَنْ يُرَجِّحَ الْبَعْضَ عَلَى الْبَعْضِ، وَالتَّرْجِيحُ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُرَجِّحٍ، وَالْقُرَابَةُ تَصْلُحُ أَنْ تَكُونَ سَبَبًا لِلتَّرْجِيحِ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ الْقَرَابَةَ مَظِنَّةُ الْمُخَالَطَةِ، وَالْمُخَالَطَةُ سَبَبٌ لِاطِّلَاعِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ عَلَى حَالِ الْآخَرِ، فَإِذَا كَانَ أَحَدُهُمَا غَنِيًّا وَالْآخَرُ فَقِيرًا كَانَ اطِّلَاعُ الْفَقِيرِ عَلَى الْغَنِيِّ أَتَمَّ، وَاطِّلَاعُ الْغَنِيِّ عَلَى الْفَقِيرِ أَتَمَّ، وَذَلِكَ مِنْ أَقْوَى الْحَوَامِلِ عَلَى الْإِنْفَاقِ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ لَوْ لَمْ يُرَاعِ جَانِبَ الْفَقِيرِ، احْتَاجَ الْفَقِيرُ لِلرُّجُوعِ إِلَى غَيْرِهِ وَذَلِكَ عَارٌ وَسَيِّئَةٌ فِي حَقِّهِ فَالْأَوْلَى أَنْ يَتَكَفَّلَ بِمَصَالِحِهِمْ دَفْعًا لِلضَّرَرِ عَنِ النَّفْسِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَرِيبَ الْإِنْسَانِ جَارٍ مَجْرَى الْجُزْءِ مِنْهُ وَالْإِنْفَاقُ عَلَى النَّفْسِ أَوْلَى مِنَ الْإِنْفَاقِ عَلَى الْغَيْرِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ كَانَ الْإِنْفَاقُ عَلَى الْقَرِيبِ أَوْلَى مِنَ الْإِنْفَاقِ عَلَى الْبَعِيدِ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ بَعْدَ الْأَقْرَبِينَ الْيَتَامَى، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لِصِغَرِهِمْ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى الِاكْتِسَابِ وَلِكَوْنِهِمْ يَتَامَى لَيْسَ لَهُمْ أَحَدٌ يَكْتَسِبُ لَهُمْ، فَالطِّفْلُ الَّذِي مَاتَ أَبُوهُ قَدْ عَدِمَ الكسب والكاسب وأشرب عَلَى الضَّيَاعِ، ثُمَّ ذَكَرَ تَعَالَى بَعْدَهُمُ الْمَسَاكِينَ وَحَاجَةُ هَؤُلَاءِ أَقَلُّ مِنْ حَاجَةِ الْيَتَامَى لِأَنَّ قُدْرَتَهُمْ عَلَى التَّحْصِيلِ أَكْثَرُ مِنْ قُدْرَةِ الْيَتَامَى ثُمَّ ذَكَرَ تَعَالَى بَعْدَهُمُ ابْنَ السَّبِيلِ فَإِنَّهُ بِسَبَبِ انْقِطَاعِهِ عَنْ بَلَدِهِ، قَدْ يَقَعُ فِي الِاحْتِيَاجِ وَالْفَقْرِ، فَهَذَا هُوَ التَّرْتِيبُ الصَّحِيحُ الَّذِي رَتَّبَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي كَيْفِيَّةِ الْإِنْفَاقِ

[8] ‘Abd al-Latif Al-Qushayrī, Latāif al-Ishārāt, Caïro, al-Hay’at al-Miṣriyyat al-‘Āmma li al-Kitāb, 2000, d. 1, p. 175.
يَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ قُلْ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (215)

علموا أن العبد غير منفرد بالفاعلية أن يفعل، فإنّ العبد ليس له فعل شىء إلا بإذن مولاه فتوقفوا فى الإنفاق على ما يشير إليه تفصيل الإذن، لأنّ العبوديّة الوقوف حيثما أوقفك الأمر.

[9] F. al-Rāzī, Mafātīḥ al-Ghayb, d. 6, p. 383.

فَالْمَعْنَى وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ إِنْفَاقِ شَيْءٍ مِنَ الْمَالِ قَلَّ أَوْ كَثُرَ، وَفِيهِ قَوْلٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَتَنَاوَلُ هَذَا الْإِنْفَاقَ وَسَائِرَ وُجُوهِ الْبِرِّ وَالطَّاعَةِ، وَهَذَا أَوْلَى.

Ismāʿīl Ḥaqqī al-Brūsawī (1653 – 1725)

أن تفعلوا خيرا فان الله يعلم كنهه ويوفى ثوابه

Ongeacht de aard van de gift zal Allah de weldaad belonen. Het vers wil de gelovige aanmoedigen om goed te doen voor zijn ouders en familieleden, en wil ook dat hij ingaat op de behoeften van elke noodlijdende. (rūḥ al-bayān fī tafsīr al-qurʾān, B 1, p. 332)

 

Wahba al-Zuḥaylī (1932 – 2015)

يسألك أصحابك يا محمد ما ينفقون نفقة تطوع، لا الزكاة الواجبة

Na de verwanten moet « het goede » verdeeld worden aan de wezen die hun voogd hebben verloren, aan de armen die niets in hun leven konden winnen en ook aan de mensen op doorreis. Het handelt hier niet over de wettelijke aalmoes (zakat) die door de islamitische staat wordt geheven, maar over datgene wat iemand op eigen initiatief wegschenkt. (al-tafsīr al-munīr, B 1, p. 623)

 

Nāṣir Mukārim al-Šayrāzī (geboren in 1926)

يتعرض القرآن الكريم في آيات عديدة إلى الإنفاق والبذل في سبيل الله

In verschillende verzen roept de Koran op om bijdragen te geven en om de meest hulpbehoevenden te helpen. Daarbij wil een persoon te weten komen wat gepast is om te besteden. De term « het goede » omvat alles wat goed is om te geven en wat tot voordeel strekt van degene die het ontvangt. In één adem met het antwoord, vermeldt het vers ook de personen die het recht hebben om de aalmoes te ontvangen (al-amṯal fī tafsīr kitāb Allāh al-munazzal, B 1, p. 430)

 

 

 

 

 

en leer goed te doen. Zoek her recht, houd tirannen in toom, bied wezen bescherming, sta weduwen bij. Voor God, de Vader, is alleen dit reine, zuivere godsdienst: weduwen en wezen bijstaan in hun nood, en je in acht nemen voor de wereld en onberispelijk blijven. Wat jullie aan goeds geven als bijdrage, is besternd voor de ouders en de verwanten en de wezen en de armen en de reiziger zonder proviand.
למדו היטב דרשו משפט אשרו חמוץ שפטו יתום ריבו אלמנה θρησκεία καθαρὰ καὶ ἀμίαντος παρὰ τῷ θεῷ καὶ πατρὶ αὕτη ἐστίν, ἐπισκέπτεσθαι ὀρφανοὺς καὶ χήρας ἐν τῇ θλίψει αὐτῶν, ἄσπιλον ἑαυτὸν τηρεῖν ἀπὸ τοῦ κόσμου. مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ
limḏū hêtêḇ diršū mišpāṭ ’aššərūḥāmōwṣ; šip̄ṭū yāṯōwm, rîḇū’almānāh. Thrēskeia kathara kai amiantos para tō Theō kai Patri hautē estin episkeptesthai ophanous kai chēras en tē thlipsei autōn aspilon heauton tērein apo tou kosmou mā ˈanfaqtum min ḫayrin fa-li-l-wālidayni wa-l-ˈaqrabīna wa-l-yatāmā wa-l-masākīni wa-bni s-sabīli
Jesaja 1:17 Jakobus 1:27 Quran 2:215