Oemma

Er zijn er die zeggen dat de oemma de islamitische gemeenschap is.

O ja?

Maar je zegt toch ook oemmie (“mijn moeder”)

Of oemam zoals in al-oemam al-mutahidda, de Verenigde Naties, de VN dus in New York?

 

Om te beginnen: oemma is een enkelvoud. Oemam is het meervoud. Ken je nog dat spelletje grammatica om de stam te vinden? Welnu, volgens jou dan… wat is de stam van oemma?

Eerst verwijderen we de klinkers, we tellen de medeklinkers: 1, 2!

Zo, er ontbreekt er een? Waar is die derde toch heen? De oe kan het niet zijn want dat is een klinker. De ontbrekende medeklinker is… Wel, het probleem is dat hij niet bestaat in het Nederlands. Hij heet hamza.

Wat is dan die hamza? Het is zoiets als een kleine knik in de stem, als in het Nederlandse “naäpen”. Om het te representeren in ons alfabet gebruiken we een apostrof (’).

De stam dus? Hamza en twee keer M. De allereerste betekenis van de stam ‘-M-M  is: zich vooraan bevinden, vooruitgaan, met het idee van leiden. Het was in de tijd van de stammen erg belangrijk om te gidsen.

Maar dan komt het tijdperk van de verovering en het imperium eraan, na de dood van de profeet in 632. En wanneer de maatschappij verandert, denk eraan… dan verandert ook de betekenis van het woord. Als je niet meer in de woestijn bent, heb je minder een gids nodig. Je bent niet meer bang om te verdwalen. Het groepsgevoel wordt de prioriteit. Welnu, op dat ogenblik krijgt oemma een groepsbetekenis.

Maar laten we terugkeren naar de tijd van de profeet. In de Koran (soera 16:120) vind je bijvoorbeeld de uitdrukking: ibrahiem oemma. Ibrahiem, die ken je wel, da’s Abraham. Wil dat dan zeggen: Abraham is een gemeenschap? Uiteraard niet! Het betekent: Abraham is een gids. En vooral: Abraham is een goede gids, degene die je op de goede route zet. Vanuit diezelfde grondbetekenis zou je kunnen zeggen: Abraham is een imam. Dit is hier niet de persoon die het gebed leidt maar wel degene die vooraan loopt, die de zijnen leidt, zijn volk.

Maar de gids als hij gidst is natuurlijk niet alleen, er bevinden zich mensen achter hem. Welnu, op die manier betekent oemma ook “de groep, de stam”, maar ook: “de groep van de stammen”.

Samengevat. In de tijd van de profeet, volgens de Koran, heeft oemma 3 betekenissen: de gids, en ook daar waar we heen gaan of de goede route, en de groep die goed wordt geleid.

Tot slot: oemma is van toepassing op alle geschapen wezens, iedereen die in groep is. Zo zijn er oemma van vogels en zelfs oemma van djinn.

Vandaag kunnen we zeggen dat de oemma op heel wat verschillende zaken wordt toegepast. Wanneer je spreekt met je vader of je grootvader zou hij je kunnen zeggen dat hij in zijn jeugdjaren op het moment van de onafhankelijkheid geloofde in de oemma. Maar voor hem was dat niet een oemma van djinn of van vogels maar de oemma ‘arabieya, of liever de Arabische natie. Terwijl je op YouTube bent voor mijn video’s, bekijk dan eens die van president Nasser in Egypte in de jaren 50. Hoeveel keer spreekt hij niet over de oemma ‘arabieya!

Maar vandaag behoort het Arabisch nationalisme tot het verleden. De context is veranderd. En zo is nog eens de betekenis van het woord veranderd. In de geesten van de mensen is de oemma nu de oemma islamieya of zoals we in het begin zeiden: de gemeenschap van de gelovigen.

Ah, ik ging nog iets vergeten! In de taal van de stammen was er ook de imam-kameel, djamal mie’aam. Waarom werd dat gezegd? Wel, omdat hij het was die vooraan in de karavaan liep en zich niet van route vergiste.

Zie je wel, oemma is een perfect voorbeeld hoe een woord door de tijd reist en zijn betekenis ingrijpend verandert om tot bij ons te komen.

  • 25 juli 2019

De woorden uit de Koran door Prof. Jacqueline Chabbi, Historica van de islamitische wereld.