Het is beter om te vergeven

19 februari 2020

وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِّثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّـهِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ

 

fa-man ʿafā wa-ˈaṣlaḥa fa-ˈaǧruhū ʿalā
llāhi

 

En de vergelding voor een slechte daad is dezelfde slechte daad, maar voor wie vergeeft en verzoent: zijn beloning is bij Allah. Voorwaar, Hij houdt niet van de onrechtplegers.

 

aš-šūrā 42, 40

Bij het bespreken van dit vers citeert Fakhr al-Dīn al-Rāzī het voorafgaande vers 39 waarin Allah zegt: {En degenen die, als onrecht hen treft, dan helpen zij elkaar onderling}.[1] Dat vers maakt gewag over een soort vergeldend verweer. Fakhr al-Dīn al-Rāzī stelt dat die vergelding op een eerlijke, gelijke manier moet gebeuren. Als zij ondermaats of bovenmatig wordt uitgevoerd, is er uiteraard sprake van een onrechtvaardige disbalans. Daarover zegt Allah: {En de vergelding voor een slechte daad is dezelfde slechte daad}.[2]  Na die krijtlijnen te hebben uitgezet, bespreekt Fakhr al-Dīn al-Rāzī nog een aantal casussen vanuit het vers.[3]

De eerste casus handelt over iets wat geoorloofd is, namelijk de vergelding, maar toch een slechte daad kan worden genoemd, omdat ze verkeerdelijk werd uitgevoerd.
In de tweede casus illustreert al-Rāzī dat de vergelding op een rechtvaardige, en dus gelijkwaardige manier moet gebeuren. Indien niet, bestaat de kans dat iemand het heft in eigen handen neemt. Hierdoor ontstaan ernstige calamiteiten zoals eerwraak en familiedrama’s.
Tenslotte bespreekt hij in de derde casus de uitzonderingen op het vergelden, zoals we kunnen lezen in het laatste stuk van het vers: {Maar voor wie vergeeft en verzoent: zijn beloning is bij Allah.}[4]

Voor dat versdeel gaan we te rade bij Al-Qurṭubī, die zelf het oor te luisteren legde bij ibn ‘Abbās. Die zegt over {maar voor wie vergeeft en verzoent}, dat het versdeel handelt over het afzien van vergelding en het goedmaken met de tegenpartij. Voor degene die dat doet, zegt de Koran: {Zijn beloning is bij Allah}. Verder haalt al-Qurṭubī aan dat al-Muqāṭil, een van de vroegste exegeten (mufassir), naar voren brengt dat het vergeven behoort tot de zogeheten vrome daden of al-a‘amāl al-ṣāliḥa. Sa’īd b. Jubayr waarschuwt: {Voorwaar, Hij houdt niet van de onrechtplegers.}

‘Alī b. al-Hunayn zei: ‘’Op de dag des oordeels zal een omroeper met luide stem doen horen: ‘’Wie van jullie zijn de deugdzame personen (ahl al-fadl)? Hierop zullen bepaalde mensen opstaan en tegen hen zal gezegd worden: “Ga maar naar het paradijs.” Een groep engelen zal hen ontvangen en zeggen: ‘’Waar gaan jullie heen?’’ De mensen zullen antwoorden: ‘’Naar het paradijs.’’ Hierop zullen de engelen zeggen: ‘’Voor de ondervraging?’’ De mensen zullen ja antwoorden waarop de engelen zullen vragen wie zij zijn. Hierop antwoorden de mensen dat zij de deugdzame personen (ahl al-fadl) zijn. Daarop zullen de engelen vragen naar hun deugden en de groep zal antwoorden met: ‘’Wanneer er onverschillig met ons werd omgegaan, bleven wij vredig. Wanneer ons onrecht werd aangedaan, hebben wij bedaard volhard. Wanneer er slecht tegen ons werd gedaan, hebben wij vergeven.’’ De engelen zullen daarop zeggen: ‘’Betreed het paradijs, wat is de beloning mooi voor degenen die hebben gewerkt.’’[5]

Ibn ‘Ajība citeert ibn al-Juzay die meent dat deze verzen in hoofdstuk Shūrā handelen over de rechtgeleide kaliefen. Hij overloopt vers per vers welke eigenschappen horen bij de desbetreffende kalief. Aangaande {maar voor wie vergeeft en verzoent: zijn beloning is bij Allah}, verwijst het vers naar Hasan, de kleinzoon van profeet Mohammed (vzmh). Hoewel zijn vader ‘Alī was vermoord had Hasan zich aangesloten bij Mu’awiya, louter en alleen omdat dit in het voordeel was voor de gemeenschap. Hasan wilde geen vergelding en liet het erbij, om zo een niet nog grotere chaos te creëren in de gemeenschap.[6]

 

 

 

[1] Koran, hoofdstuk 42, vers 39.

[2] Koran, hoofdstuk 42, vers 40.

[3] Fakhr al-Dīn al-Rāzī, Mafātīh al-Ghayb. Beiroet, Dar-Ihya Turath al-Arabi, 1998, d. 27, p. 604.

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: وَالَّذِينَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ [الشُّورَى: 39] أَرْدَفَهُ بِمَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الِانْتِصَارَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُقَيَّدًا بِالْمِثْلِ فَإِنَّ النُّقْصَانَ حَيْفٌ وَالزِّيَادَةَ ظُلْمٌ وَالتَّسَاوِيَ هُوَ العدل وبه قامت السموات وَالْأَرْضُ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ

[4] F. al-Rāzī, Mafātīh al-Ghayb, d. 27, p. 605-608.

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ جَزَاءُ السَّيِّئَةِ مَشْرُوعٌ مَأْذُونٌ فِيهِ، فَكَيْفَ سُمِّيَ بِالسَّيِّئَةِ؟ أَجَابَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : عَنْهُ كِلْتَا الْفِعْلَتَيْنِ الْأُولَى وَجَزَاؤُهَا سَيِّئَةٌ لِأَنَّهَا تَسُوءُ مَنْ تَنْزِلُ بِهِ، قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ

[النِّسَاءِ: 78] يُرِيدُ مَا يَسُوءُهُمْ مِنَ الْمَصَائِبِ وَالْبَلَايَا، وَأَجَابَ غَيْرُهُ بِأَنَّهُ لَمَّا جَعَلَ أَحَدَهُمَا فِي مُقَابَلَةِ الْآخَرِ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ أُطْلِقَ اسْمُ أَحَدِهِمَا عَلَى الْآخَرِ، والحق ما ذكره صاحب «الكشاف» .

المسألة الثَّانِيَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ أَصْلٌ كَبِيرٌ فِي عِلْمِ الْفِقْهِ فَإِنَّ مُقْتَضَاهَا أَنْ تُقَابَلَ كُلُّ جِنَايَةٍ بِمِثْلِهَا وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِهْدَارَ يُوجِبُ فَتْحَ بَابِ الشَّرِّ وَالْعُدْوَانِ، لِأَنَّ فِي طَبْعِ كُلِّ أَحَدٍ الظُّلْمَ وَالْبَغْيَ وَالْعُدْوَانَ، فَإِذَا لَمْ يُزْجَرْ عَنْهُ أَقْدَمَ عَلَيْهِ وَلَمْ يَتْرُكْهُ، وَأَمَّا الزِّيَادَةُ عَلَى قَدْرِ الذَّنْبِ فَهُوَ ظُلْمٌ وَالشَّرْعُ مُنَزَّهٌ عَنْهُ فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يُقَابَلَ بِالْمِثْلِ، ثُمَّ تَأَكَّدَ هَذَا النَّصُّ بِنُصُوصٍ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ [النَّحْلِ: 126] وَقَوْلِهِ تَعَالَى مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها [غَافِرٍ: 40] وَقَوْلِهِ عَزَّ وَجَلَّ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ/ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى [الْبَقَرَةِ: 178] وَالْقِصَاصُ عِبَارَةٌ عَنِ الْمُسَاوَاةِ وَالْمُمَاثَلَةِ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ [الْمَائِدَةِ: 45] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ [الْبَقَرَةِ: 179] فَهَذِهِ النُّصُوصُ بِأَسْرِهَا تَقْتَضِي مُقَابَلَةَ الشيء بمثله. ثم هاهنا دَقِيقَةٌ: وَهِيَ أَنَّهُ إِذَا لَمْ يُمْكِنِ اسْتِيفَاءُ الْحَقِّ إِلَّا بِاسْتِيفَاءِ الزِّيَادَةِ فَهَهُنَا وَقَعَ التَّعَارُضُ بَيْنَ إِلْحَاقِ زِيَادَةِ الضَّرَرِ بِالْجَانِي وَبَيْنَ مَنْعِ الْمَجْنِيِّ عَلَيْهِ مِنِ اسْتِيفَاءِ حَقِّهِ، فَأَيُّهُمَا أَوْلَى؟ فَهَهُنَا مَحَلُّ اجْتِهَادِ الْمُجْتَهِدِينَ، وَيَخْتَلِفُ ذَلِكَ بِاخْتِلَافِ الصُّوَرِ، وَتَفَرَّعَ عَلَى هَذَا الْأَصْلِ بَعْضُ الْمَسَائِلِ تَنْبِيهًا عَلَى الْبَاقِي.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ قَوْلَهُ وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها يَقْتَضِي وُجُوبَ رِعَايَةِ الْمُمَاثَلَةِ مُطْلَقًا فِي كُلِّ الْأَحْوَالِ إِلَّا فِيمَا خَصَّهُ الدَّلِيلُ، وَالْفُقَهَاءُ أَدْخَلُوا التَّخْصِيصَ فِيهِ فِي صُوَرٍ كَثِيرَةٍ فَتَارَةً بِنَاءً عَلَى نَصٍّ آخَرَ أَخَسَّ مِنْهُ وَأُخْرَى بِنَاءً عَلَى الْقِيَاسِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ مَنِ ادَّعَى التَّخْصِيصَ فَعَلَيْهِ الْبَيَانُ وَالْمُكَلَّفُ يَكْفِيهِ أَنْ يَتَمَسَّكَ بِهَذَا النَّصِّ فِي جَمِيعِ الْمَطَالِبِ، قَالَ مُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ إِذَا قَالَ لَهُ أَخْزَاهُ اللَّهُ، فَلْيَقُلْ لَهُ أَخْزَاهُ اللَّهُ، أَمَّا إِذَا قَذَفَهُ قَذْفًا يُوجِبُ الْحَدَّ فَلَيْسَ لَهُ ذَلِكَ بَلِ الْحَدُّ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ بِهِ.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ خَصْمِهِ بِالْعَفْوِ وَالْإِغْضَاءِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ [فُصِّلَتْ: 34] ، فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَهُوَ وَعْدٌ مُبْهَمٌ لَا يُقَاسُ أَمْرُهُ فِي التَّعْظِيمِ.

[5] Abū ‘Abd Allah al-Qurtubī, al-Jāmī’ li al-Ahkām al-Qur’ān. Caïro, Dār al-Kutub al-Misriyya, 1964, d. 16, p. 40-41.

الثَّالِثَةُ- قَوْلُهُ تَعَالَى:” فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ” قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَنْ تَرَكَ الْقِصَاصَ وَأَصْلَحَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الظَّالِمِ بِالْعَفْوِ” فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ” أَيْ إِنَّ اللَّهَ يَأْجُرُهُ عَلَى ذَلِكَ. قَالَ مُقَاتِلٌ: فَكَانَ الْعَفْوُ مِنَ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ. وَقَدْ مَضَى فِي” آلِ عِمْرَانَ” «3» فِي هَذَا مَا فِيهِ كِفَايَةٌ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ. وَذَكَرَ أَبُو نُعَيْمٍ الْحَافِظُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ قَالَ: إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ نَادَى مُنَادٍ أَيُّكُمْ أَهْلُ الْفَضْلِ؟ فَيَقُومُ نَاسٌ مِنَ النَّاسِ، فَيُقَالُ: انْطَلِقُوا إِلَى الْجَنَّةِ فَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ، فَيَقُولُونَ إِلَى أَيْنَ؟ فَيَقُولُونَ إِلَى الْجَنَّةِ، قَالُوا قَبْلَ الْحِسَابِ؟ قَالُوا نَعَمْ قَالُوا مَنْ أَنْتُمْ؟ قَالُوا أَهْلُ الْفَضْلِ، قَالُوا وَمَا كَانَ فَضْلُكُمْ؟ قَالُوا كنا إذا جهل علينا حلمنا وإذا ظلمنا صبرنا وإذا سيئ إِلَيْنَا عَفَوْنَا، قَالُوا ادْخُلُوا الْجَنَّةَ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ. وَذَكَرَ الْحَدِيثَ.” إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ” أَيْ مَنْ بَدَأَ بِالظُّلْمِ، قَالَهُ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ. وَقِيلَ: لَا يُحِبُّ مَنْ يَتَعَدَّى فِي الِاقْتِصَاصِ وَيُجَاوِزُ الْحَدَّ، قَالَهُ ابْنُ عِيسَى

[6] Abū al-‘Abbās, ibn ‘Ajība, al-Baḥr al-Madīd. Cairo, Hasan ‘Abbās Zaki, 1419, d. 5, p. 224-225.

قال ابن جزي: ويظهر لي أن هذه الآية إشارة إلى ذكر الخلفاء الراشدين- رضي الله عنهم- لأنه بدأ أولاً بصفات أبي بكر الصدّيق، ثم صفات عُمَر، ثم صفات عثمان، ثم صفات عليّ بن أبي طالب

وقوله: فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إشارة إلى فعل الحسن بن عليّ، حين بايع معاوية، وأسقط حق نفسه، ليصلح أحوال المسلمين، ويحقن دماءهم

Ismāʿīl Ḥaqqī al-Brūsawī (1653 – 1725)

فَمَنْ عَفا عن المسيء اليه جنايته اى ترك القصاص[…] وَأَصْلَحَ بينه وبين من يعاديه […] فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ

Elke daad moet op gelijke wijze worden vereffend: goed met iets goeds en slecht met iets slechts. Wees dus waakzaam om niet buitensporig te reageren. Zo heeft imam al-Šāfiʿī[1] gezegd dat het in theorie kan om een dief te beroven, op voorwaarde dat men exact het kwijtgeraakte bedrag wegneemt. Al-Šāfiʿī vertrok van het uitgangspunt dat de profeet aan de vrouw van Abū Sufyān[2], Hind, had toegestaan om geld weg te nemen van haar man zonder zijn toestemming. Eveneens zal degene die de misdaad van een boosdoener vergeeft, zijn beloning bij Allah vinden. In een Hadith wordt gezegd: « Op de dag van de verrijzenis zal men de vergevingsgezinden roepen en tegen hen zeggen: « Nadert uw Heer om jullie beloning in ontvangst te nemen. » (B. 8, p. 335)

 

Wahba al-Zuḥaylī (1932 – 2015)

من عفا عن الظالم المسيء وأصلح بالود والعفو ما بينه وبين معاديه، فثوابه على الله، يعطي جزاء أعظم

Wie iemand vergeeft en daarbij vriendschap en zachtmoedigheid betuigt, zal van Allah een grote beloning ontvangen. De profeet heeft gezegd: « Telkens Allah een dienaar tot zachtmoedigheid brengt, geeft Hij hem nog meer grootsheid. » Allah beschrijft de vromen in een ander vers als volgt:

(وَسَارِعُوا إِلَىٰ مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ ﴿١٣٣﴾ الَّذِينَ يُنفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ ۗ وَاللَّـهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ)

« […] Streeft naar vergeving van jullie Heer en naar een tuin zo breed als de hemelen en de aarde die klaargemaakt is voor de godvrezenden, die bijdragen geven in voorspoed en tegenspoed en die hun woede inhouden en de mensen vergeving schenken – God bemint hen die goed doen- »[3] (B. 13, p. 89)

 

Nāṣir Mukārim al-Šayrāzī (geboren in 1926)

قد يكون العفو بسبب أن الإنسان لا يستطيع أحيانا السيطرة على نفسه بدقة عند العقاب والقصاص وقد يتجاوز الحد ويكون في عداد الظالمين

Het gebeurt soms dat iemand die zich wil wreken en de vergeldingswet wil toepassen er niet toe komt om zich goed te beheersen om exact het geledene te vergelden. Op die manier overschrijdt men de grenzen van eerlijk gedrag. Dat is de reden waarom dit vers eindigt met de zin: « Hij bemint de onrechtplegers niet! ». (B. 12, p. 274)

[1] Imam en stichter van een van de vier grote rechtsscholen in de islam; naast Mālik ibn Anas, Abū Ḥanīfa en Aḥmad Ibn Ḥanbal.

[2] Leider van de Qurayš. Hij bekeerde zich op de dag waarop Mekka werd ingenomen in 630.

[3] De familie van ʿImran (Āl ʿImrān), Soera 3 Vers 133 en 134.

In een zin die zich wonderlijk herhaalt in de Koran zegt Allah dat hij houdt van degenen die zich keer na keer berouwen. Hij noemt ze: “attawwabien”. Vol in zijn liefde en verbluffend oneindig in zijn genade zegt Allah niet eenvoudigweg dat hij de spijt van die eeuwige zondaar aanvaardt, maar wel dat Hij van hen houdt omdat ze altijd berouw tonen. Geen enkel menselijk wezen heeft zelfs niet kleinste kans om over zo’n inlevingsvermogen te beschikken.
Uitleg van het vers in het Arabisch.

 

Het verstand des mensen vertrekt zijn toorn; en zijn sieraad is de overtreding voorbij te gaan.Want indien gij den mensen hun misdaden vergeeft, zo zal uw hemelse Vader ook u vergeven.voor wie vergeeft en verzoent: zijn beloning is bij Allah
שכל אדם האריך אפו ותפארתו עבר על פשעἘὰν γὰρ ἀφῆτε τοῖς ἀνθρώποις τὰ παραπτώματα αὐτῶν ἀφήσει καὶ ὑμῖν ὁ πατὴρ ὑμῶν ὁ οὐράνιος·فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّـهِ
śê-ḵel ’ā-ḏām he-’ĕ-rîḵ ’ap-pōw; wə-ṯi-p̄-’ar-tōw,     ‘ă-ḇōr ‘al-pā-ša‘.Ean gar aphête tois anthrôpois ta paraptômata autôn aphêsei kai hymin ho Patêr hymôn ho ouraniosfa-man ʿafā wa-ˈaṣlaḥa fa-ˈaǧruhū ʿalā llāhi
Spreuken 19:11Mattheüs 6:14Quran 42:40