Ahl al-kitaab

20 februari 2020

Je hoort overal: “De mensen van het Boek, de mensen van het Boek – ahl al-kitaab.”

Deze keer gaan we ons niet richten op een woord, maar op een uitdrukking die ook werkelijk in de Koran voorkomt.

 

Deze uitdrukking bestaat uit twee woorden: ahl en kitaab – over kitaab hebben je al gelezen.

Wat is ahl? We kijken eens naar de stam. Laten we de klinkers wegnemen, er rest H en L. We missen dus een medeklinker. De vermiste medeklinker is de hamza, die we al verschillende keren hebben gezien bij enkele andere woorden.

In dit geval echter loopt de stam niet uit op een werkwoord. Het overheersende idee met het woord ahl is de groepsgedachte, mensen die samenwonen of mensen die verenigd zijn om samen iets te doen.

In het eerste geval, dus als samenleven, handelt het over de familie van de bloedverwanten. Zij is de kleinste eenheid in tribale gemeenschappen. In het tweede geval zijn het veeleer mannen die verenigd zijn rond een gemeenschappelijke zaak of een verbondenheid. Ahl al-kitaab valt onder dit tweede luik.

Wat betekent dan ahl al-kitaab?

We hebben al gezien bij het woord kitaab dat er tijdens het leven van de profeet in Arabië geen boeken waren. In deze uitdrukking halen we dus de betekenis van het bovennatuurlijke schrift dat op een volk is neergedaald door een goddelijke openbaring.

Vermeldenswaardig is dat het deel van de Koran dat tot de periode van Mekka behoort, nooit melding maakt van ahl al-kitaab. Om te verwijzen naar de volkeren die een eerdere openbaring hebben ontvangen, is er enkel sprake van de zonen van Israël, die als het volk van Mozes worden voorgesteld, en wel op een zeer positieve manier als een uitverkoren volk. Een bijzonder belangrijke passage zegt: “Wij hebben hen boven de wereldbewoners uitverkoren.” (45:16).

In de Mekkaanse periode dienen Mozes en zijn volk als referentie voor Mohammed. Daarmee in de rug gesteund, kan hij de vijandigheid van zijn stam bestrijden, omdat zij weigerde zich aan Mohammeds prediking te houden.

De situatie is andersom als Mohammed in Medina aankomt en voor het eerst geconfronteerd wordt met de lokale Joodse stammen en hun rabbijnen. Zij zijn geworteld in hun tradities en geschriften en kunnen daarom niet vasthouden aan een koers die volledig nieuw voor hen is. De polemiek barst dan los, die in de Koran breed wordt uitgemeten.

Het is dan dat de uitdrukking ahl al-kitaab verschijnt, in een betekenis die nu bijna altijd negatief is. Elke hoop op een hereniging met de Joden van Medina is snel verloren gegaan. Je kan de uitdrukking ahl al-kitaab beschouwen als het symbool van een vreselijk teleurgestelde hoop en een diep misverstand tussen mensen die elkaar niet eerder fysiek hadden ontmoet.

Dat is het begin van de polemiek die eeuwenlang heeft geduurd tot op de dag van vandaag, maar die vanuit historisch oogpunt in elke specifieke context moet worden bekeken, afhankelijk van de kwesties die in elk tijdperk op het spel hebben gestaan.

De woorden uit de Koran door Prof. Jacqueline Chabbi, Historica van de islamitische wereld.